münakaşalarına giriyorduk Arkadaşımızın yanılması korkusuyla sanki aklımız başımızdan gidiyordu. Sız ise kelâm münakaşalarına giriyor ve arkadaşınızın yanılmasını istiyorsunuz. Arkadaşının yanılmasını isteyen kişi, onun küfre gitme sini istiyor demektir. Arkadaşının küfre gitmesini isteyen ise. ondan önce kendisi küfre gider.
Ebu Hanife, ilmi çalışmalarının sonunda fıkha dönmüştür. O. Kitab ve Sünnet’ten hükümler çıkarmaya, meseleleri bunlar üzerine bina etmeye, selef i sâlihin rivayet ettiği hadisleri araştırmaya, öncekilerin ittifak ettikleri veya ihtilâfa düştükleri konuları öğrenmeye koyulmuştur. O, sahabilerin ihtilâfa düştükleri meselelerde onların görüşlerinin dışına çıkmaz, fakat bunlardan her hangi birisini benimserdi.
Ebu Hanife, fıkıh tahsilini kimden yapmıştır? Bu soru, bizzat Ebu Hanîfeye sorulmuş, kendisi de onu şöyle cevaplandırmıştır ; «Ben. ilim ve fıkhın merkezinde idim. İlim ve fıkıh ehli ile düşüp kalktım. Bu ilim ve fıkıh merkezindeki fakihlerden birinin yanından hiç ayrılmadım.» İmam Ebu Hanife’nin işaret ettiği ilim merkezi Küfe şehridir. Ali b. Ebî Tâlib, Abdullah b. Mes’ud (R.A.) gibi büyük sahabilerin ilmi bu şehirde toplanmıştır. Tâbiîlerden Alkame. İbrahim Nahaî, bu sahabilerin yolundan gitmişlerdir. Kıyas ve tah-rîce dayanan fıkıh burada mevcuttu.
Büyük İmamın yukarıdaki sözü, bir öğrencinin ilminin, ancak şu esasa dayandığı takdirde sağlam olacağını göstermektedir :
Bir ilim muhitinde yaşamak ve bu muhitin güzel havasmı teneffüs etmek.Ebu Hanife, oğluna, hocası Hammad’m ismini vermiştir. Çeviren. (1) Ibnul-Bezzazi
etmezse olgım bir düşünce ve sağlam bir görüş sahibi olamaz İbnj Haldun, İbni Hazm el-Endelüsiniıı fıkıh çalışmalarındaki metodunu kmar ve onu yetiştirici bir üstaddan ilim tahsil etmemekle itham ederdi.
Allah. Ebu Hanife’ye bunlarm hepsini vermişti. O, felsefe ve akaid ilimlerinin beşiği olan Küfe de bulunuyordu.
Bu şehir, fıkıh çalışmaları bakımından Medine ile yanşıyordu Gerçi hadis ilmi bakımından Medine’y© ulaşamıyorsa da, meseleleri nass'lara dayandırma ve hakkmda nass bulunmayan meseleleri, hakkında nass bulunan meselelere kıyas etmek bakımından büyük bir mesafe katetmişti. İbrahim Nahal ve kendisinden sonra talebeleri, Kur’an ve Sünnet hükümlerinin dayandığı illet (sebeb)’leri ortaya koymuşlardır. Onlar, hükmün illetini kavradıkları zaman o hükmü bu illeti taşıyan her meseleye tatbik etmişlerdir. Onlar, birbirinin kıyaslarını tetkik ediyorlar ve karşılıklı münazalarda bulunuyorlardı. İşte Ebu Hanîfe, böyle bir fıkıh atmosferi içinde yaşamış ve fıkıh tahsilini böyle bir muhitte yapmış, sonra da fıkıhta en yüksek mevkii ihraz etmiştir. Böylece o, Kûfe’nin üstadı ve Irak’ın fakihi olmuştur.Ebû Hanîfe, fıkıh tahsil ederken çeşitli mezheb ve fırkaların üs-tadlanyla temas etmiştir. Bunlarm hepsi Ehl-i Sünnet fukahâsı olmadığı gibi eu"alannda dinde ve fıkıhta kıyas ve re’y’e müsaade etmeyenler de vardı. Aynı zamanda Ebû Hanîfe, mevcut hadislere bağlı kalan ve bunlarm dışma çıkmıyan bir kısım tâbiîlerden de ilim tahsil etmiştir. Ayrıca o, Abdullah b. Abbas’m talebelerinden Kur’an-ı <erim ilmi tahsil etmiştir. Çünkü Abdullah b. Abbas, Kur’an ilmi lakımmdan çağdaşı sahabîlerin en bilgini idi. Hattâ ona «Kur’an’m ercümanı» denilirdi. Bu büyük bilginin talebeleri Mekke’de otur-aakta idiler. Ebu Hanîfe de. Kûfe’de karşılaştığı baskılardan kfiça-ak buraya gelmiş ve altı yıl kadar burada kalmıştır. Fakat, Kûfe'-e kıyasa dayanan fıkhı okuyup incelemiş olan Ebu Hanîfe için bu îyahat. Hadis ve Kur’an fıkhını tetkik bakımmdan büyük bir fırsat Imuştur.
rivayet edilen Kûfe’de oturdu^ sırada çeşitli şH fırkalarla temas etmekte idi. O, Zeydiyye ve îmamiyye mensuplan ile temas halinde idi Bununla beraber Ebu Hanife’nin, bu mezheblerin mensuplan gibi düşündüğü bilinmemektedir Ancak o. Hz. Peygamber'in âline ve temiz soyuna karşı büyük bir muhabbet duymaktaydı Onun İraklılardan, Mekkelilerden ve dikerlerinden ilim tahsil edip dekişil^ görüşleri birleştirişi, çeşitli unsurlarla beslenip bu unsurlenn hepsini özümseyerek (temessul ederek) hayatının kıvamını sağlayan insanı andırır. İşte bu şekilde Ebu Hanife bu unsurlann hepsinden faydalanmış. sonra bunlardan kendine has yeni bir fikir ve sağlam bir görüş ortaya koymuştur.
Ebu Hanife, ilim tahsil ederken şu dört çeşit fıkhı ökrenmeye gayret ediyordu ;
1— Ma.s1ahata dayanan Hz. Ömer’in fıkhını.
2— Şer’I haki katlan araştınp ortaya ymak için yapılan Is-tinbata dayanan fıkhı.
— Tahrice dayanan Abdullah b. Mes ud’un fıkhını. 4 — Kur’an İlmi olan Abdullah b. Abbas’ın fıkhını.
Fakihlerin yanında büyük bir mevki' ihraz eden Halife Ebu Ca’-fer el-Mansur, İmam Ebu Hanifeye :
Ey Numan, ilmi kimlerden tahsil ettin? diye sordu. Ebu Hanife de şu cevabı verdi:
—Talebeleri vâsıtasıyla Hz. Ömer’den, yine Lelebeleri vâsıtasıyla Hz. Ali’den ve yetiştirdikleri vâsıtasıyla Abdullah b. Mes’ud’-dan tahsil ettim. Abdullah b. Abbas da yeryüzünde çağının en büyük bilgini idi.»
Bunun üzerine Halife Ebu Ca’fer el-Mansur;
—Sen çok sağlam bir yol tutmuşsun, dedi.
BÜYÜK BİR BİLGİNE BAĞLANIŞI
Ebu Hanife, çeşitli çevrelerde bir çok bilginlerle düşüp kalkmış, onların metodlannı öğrenmiş, içinde yaşadığı ilim atmosferinden hakkıyla faydalanmıştır. O, özellikle, çağının fıkıh reisi olan bir bilgine bağlanmış ve ondan hiç aynimanuştır. İşte bu bilgin Hammad b. Ebl Süleyman’dır. Bu da mevâlî’den olup nasıl Ebu Hanife’nin atası Teymilerin âzatlısı ise, Hammad'ın babetsı da Eş’arilerin âzatlısı idi. Hammad’ın babası, İbrahim b. Ebi Mûsâ el-Eş’etri’nin azatlısıdır Hammad, İbrahim Nahal ile Şa’biden fıkıh tahsil etmiştir. Kadı Şu-reyh, Alkame b Kays, Mesruk b. el-Ecda’ın fıkhını da bunlardan
Ö^Tenmiştir Bunlar, Abdullah b. Mes'ud ve İmam Ali b. Ebl Tâlib tR.A.) ^bi iki büyük sahâbinin fıkhına sahip olan kimselerdir.
Hammad. bu iki büyük sahablden fıkıh tahsil eden mezkûr tA-bifleıin fıkhını öğrenmekle beraber, İbrahim Nahaİ ve Alkamo’nin fıkhına daha çok önem vermiştir. îşte Ebu Hanife, Hammad’dan bu Utbilleıin fıkhını almış ve İbrahim Nahai’nin fıkhı ile tahrice çok önem vermiştir.
Ebu Hanife. 28 yıl ^bi uzun bir zaman Hammad’a talebelik yapmıştır Yani. Ebu Hanife, 120 H. yılmda ölen hocası Hammad’ın ya nından ölümünedek ayrılmamıştır. Hocasının ölümünden sonra Kû fe'deki den» kürsüsüne o geçmiştir.
Burada belirtmemiz gerekir ki. Ebu Hanife’nin, hocasının derslerine devam edişi aralıksız olmamıştır. O, hacca çok giderdi. Bu hacc seyahatlerinde başka üstadlardan da fıkıh öğrenirdi. Yalnız bir mazeret veya her hangi bir engel bulunmadıkça hocası Hammad’dan aynlm£uJığı anlatılıyor. O, bu sırada müzâkere, mütalâa, rivA-yet, nakil, karşılaştırma ve tercihlerde bulunuyordu. Ebu Hanife, 130 H. yılında Kûfe’den Mekke’ye gittiğinde de ayrıca ilim tahsiliyle tetkiklerde bulunma imkânma kavuşmuştur. Mekke-i Mukorrenıe-do beş - altı yıl Beytu’l-Haram’ın mücâviri olarak kalmış, biraz önce yukarıda da söylediğimiz gibi, bu mücâvirliği sırasında Abdullah b. Abbas’m talebeleriyle karşılaşmış ve onlarla İlmî müzakerelerde bulunmuştur.
ÜSTAD EBU HANİFE
Hammad. 120 H yılmda ölünce, bütün gözler onun en bilgin ve kendisine en yakın olan talebesi Ebu Hanife’ye çevrilmiştir. Ebu Ha-nife de bu isteklere olumlu cevap vermiş ve hocasmın yerine geçerek. onun ders halkeısmı devam ettirmiştir. O, derslerinde zengin tecrübeleri, Allah’ın kendisine verdiği üstün kabiliyetleri, kuvvetli :edelciliği ve hazır cevaplılığı sayesinde çok feyizli olmuştur. îmam ıbu Hanife geniş tecrübelere sahipti. Çünkü ticareti meslek edin-niş bir Ailede doğup büyümüştü. Çarşıda pazarda dolaşır ve ilk za-nanlar vakitlerinin çoğunu orada geçirirdi. Kendisini ilme verdik-en sonra da çarşıyla ilişkisini kesmedi. Hattâ bir vekil veya ortak âsıtasıyla ticarî işlerine devam etti. Yani o, ekseri vakitlerini ilmi alışmalarma a3rınyor8a da, kendisini ilimden alıkoyamyacak şekil-e ortaklaşa ticaret yapıyordu. Buna rağmen Ebu Hanife, kendisi-I ilme o derecede vermişti ki, tarih onun ticaretle uğraştığını ne-Kleyse unutacaktı. Şüphesiz onun ticaret
bir nassmdan hüküm çıkarmak ıstadı^ «aman bu nassm mak at, gmye ve ilJetlerini bilme cihetine giderdi. Bir hüküm ifade eden er hangi bir rivayeti ele alınca bu rivayetin illet ve gayesini ter it eder; bununla. Peygamber (S.A.)’den rivayet edilen başka bir onuya ait hadis veya Kur'an nassı ile sAbit olan hüküm ve umumi dLkdeler arasında ince bir karşılaştırma yapardı Hadîsin sahih ve zayıf oldu^nu anlamak için kendisine has ölçülere sahip oldu-jndan imam Ebu Hanife, gerçekten hadis sarrafı sayılmıştır 0, mu «hadis fıkhı* sayardı ve bu hususta şöyle söylerdi;
«Hadis öğrenip onun fıkhmı yapmayan kimse, çeşitli ılAçlan playan ve tabib gelinceyedek hangi ilâcın hangi hastalığa karçı ınanılaratını bilmeyen eczaaya benzer. İşte sadece hadis öğrenen
mam de, fakih gelene kadar ö^ndiği hadislerin neye yaradığı lemez
EBU HANİFE NIN USÛLÜ
İmam Ebu Hanife’nin ders verme usûlü. Yunan filozofu Sok t'm metoduna benzemektedir O. doğrudan doğruya dersi takrir mezdi. Herhangi bir meseleyi ele alır ve ortaya kordu bu
BseJeye ait hükümlerin dayandığı esasları açıklar ve talebeleriyle mun üzerinde münakaşa ederdi. Herkes kendi görüşünü açıklardı ılar. hocalarına uyar, hazan da onun içtihadına muhalefet
erdi. Kimi zaman da jniksek seslerle ona itirazda bulunurlardı 9sete bütün yönleriyle incelendikten sonra o. bu karşılıklı konuş-^üarm neticesinde meydana gelen görüşü ortaya kordu ki, onun işUğı hu görüş, meselenin kesin bir çözüm şekli olurdu. Artık bu rûşû, bütün talebeleri kabul eder ve beğenirdi. İmam Ebu Hani-nm çağdaşı olan Mis'ar b. Kidâm. onun ders verişini şöyle anlat
»I cMMıfci, Mnnkıbv EM Hanife, c. II, s. fl S) AAı frçn ener. s.
«Ebu Hanife nin talebeleri sabah namazını müteakip ihtiyaçla-1 görmek için dağılırlar, sonra onun dersinde bulunmak üzere lanırlardı. imam Ebu Hanife gelip yerine oturur ve sorusu olan a bu* mesele üzerinde münakaşa etmek isteyen var mı? derdi lun üzerine her taraftan sesler yükselirdi. Allah, Islâmda şanı rûk olan böyle bir kimse sayesinde bütün bu sesleri sükunete ka turuıdiL»
Şûf^heaiz bu metodu, ancak büyük bir ruha, güçlü bir şahsiyye-ahıp olanlar uygulayabilirler Çünkü, bu metodu tatbik eden kim-
se, hoca olduğu halde talebelerinin »eviyesine inmektedir. Hem hocalık v€tsfını korumak, hem de talebelerin seviyesine inmek, heybet ve şahsiyyet sahibi büyük kişilerin işidir Böyle bir ders ve araştırma usûlü, öğrenciyi daha iyi yetiştirir ve öğretmenin görüşlerini daha iyi ortaya kor. Hem hoca için, hem de talebe için daha faydalı olur, tmam Ebu Hanife’nin bu tarzda derse devam edişi, kendisini ölünceye kadar hakikatları araştınp öğrenmek isteyen bir insem haline koymuştur. Onun ilmi sürekli olarak artmakta ve fikri durmadan gelişmekte idi.
Ebu Hanife’nin gönlünde talebelerine verdiği yer, tamamen dostluk ve arkadaşlıktan başka bir şey değildi. Hatt o, talebelerine; «Siz benim gönlümün sevincisiniz ve üzüntülerimi gideren sîzlersiniz». derdi.
imam Ebu Hanife’nin talebeleri iki kısma aîmlabilir:
1— Bir müddet ondan ilim tahsil eden ve bununla yetinerek gidenler. Bunlar onun yanında sürekli kalmazlardı.
2— Ondan ilim tcüısil eden ve ölümüne kadar yanında kalanlar. Bunlardan bazıları herhangi bir vazife sebebiyle ölümünden önce hocalarından ayrılmışlardır. Zufer b. el-Huzeyl bunlardandır, imam Ebu Hanife, yanından ayrılmayan talebelerini çok severdi. Ebu Hanife’nin kalbinde onların özel bir yeri vardı. O, yanından hiç ayrılmayan bu talebelerinin 36 kişi olduğunu söyler ve şöyle der: «Onlar 36 kişidir. 28’i kadılık yapacak, 6’sı fetva verecek ve ikisi de — Ebu Yusuf ile Zufer — kadı ve müftî yetiştirecek seviyeye gelmiştir.»^
Ebu Hanife, kendisinden ilim tahsil eden talebelerine karşı bir baba gibi ilgi ve şefkat gösterirdi. Onların ihtiyaçlarını gidermek için maddî yardımlarda bulunur, acı günlerinde onları teselli eder, dertlerine ortak olurdu. Hattâ evlenme çağına gelip de maddî imkânı olmayanları evlendirir ve ihtiyaç içinde olanlara yetecek kadar yardım gönderirdi. Bir çağdaşı onun hakkında şöyle söyler ; «imam Ebu Hanife. talebelerini maddî ihtiyaçtan kurtarır, onlara ve âilelerine yardım ederdi. Talebelerine şöyle derdi: Helâl ve haramı öğrenmekle en büyük zenginliğe erişmiş oluyorsunuz. »*'
filozof (HAKİM) EBU HANİFE
tmam Ebu Hanîfe’nin felsefesi (hikmeti) bilhetssa talebelerine yazdığı vasiyetlerde ortaya çıkar. O, talebelerine, kendilerini in sanlara yaklaştıncı ve onların nefretine sebep olmayacak şekilde
(4)fbnul-Ekzzâzî, Mrıuikıbu Ebî H«ıife, c. II, s. 125.
(5)Şihabuddin Ahmrd b. Hac^r el-Heytemî, el Hayrâtul-Hisân. s. 41. 42.
davranmalarını vasiyet ederdi. Talebelerini, hiç bir kimseyi küçümsemeden halka yaklaşmaya çağırırdı. Talebesi Yusuf b. H&lid es-Sem-tl bir vazifeye tâyin edilip Basra’ya giderken Ebu Hanife ona şu vasiyetlerde bulunmuştur: «Basra'ya vardıl^ında halk seni karşılayacak, ziyaret ve tebrik edecek. Herkesin de^er ve yerini tanı, ileri gelenlere İkramda bulun, ilim sahiplerine hürmet et; yaşlılara saygı, gençlere sevgi göster, halka yaklaş, fâsıklardan uzaklaş, iyilerle düşüp kalk. Sultanı küçümseme, hiç bir kimseyi hafife alma. İnsanlığında kusur etme, sımnı hiç kimseye açma, iyice yakınlık peydâ etmedikçe kimsenin arkadaşlığına güvenme, cimri ve alçak insanlarla ahbaplık kurma, kötü olduğunu bildiğin hiç bir şeye ülfet etme.»
İmam Ebu Hanife. adı geçen talebesine yaptığı bu vasiyetinde aynı minval üzere daha bir çok öğütlerde bulunur. Onun bu öğütleri, insanların durumunu ve halk psikolojisini inceleyip anlamakta kendisinin çok derin olduğunu gösterir. O. daha sonra talebesi Yusuf b. Hâlid’i, ilmin siyasetine yöneltir. İnsanlara alışık olmadıkları şeyleri birdenbire teklif etmemesini, onlarla iyice yakınlık kazandıktan sonra teklif ve görüşlerine uymalarını emretmesini, böyle-ce halk tarafından gururlu olmakla itham edilmekten kurtulmasını tavsiye eder ve şöyle der:
«Seninle beuşkalan arasında bir toplantı akdedilir veya insanlar mescid’de senin etrafını sarıp aranızda bazı meseleler görüşülürse, yahut onlar bu meselelerde senin bildiğinin hilafını iddia ederlerse, onlara hemen muhalefet etme. Sana bir şey sorulursa ona herkesin bildiği şekilde cevap ver; sonra bu mes’elede şu veya bu şekilde görüş ve delillerin de bulunduğunu söyle. Senin bu türlü açıklamalarını dinleyen halk, hem senin değerini, hem de başka türlü düşünenlerin değerini tanımış olur. Sana, bu görüş kimindir ?diye sorarlarsa, fakihlerin bir kısminindir, de. Onlar, verdiğin cevabı benimserler ve onu sürekli olarak yaparlarsa, senin kadrini daha iyi bilir ve mevkiine daha çok hürmet ederler.
«Seni ziyarete gelenlere ilimden bir şey öğret ki, bundan faydalansınlar ve herkes öğrettiğin şeyi belleyip tatbik etsin. Onlara umumi şeyleri öğret, ince mes’eleleri açma. Onlara güven ver, bazan onlarla şakalaş ve ahbablık kur. Zira dostluk, ilme devamı sağlar. Bazan da onlara yemek ikram et. thtiyaçlannı temine çalış, değer ve İtibarlarını iyi tanı, kusurlarını görme. Halka yumuşak muamele et. müsamaha göster, hiç bir kimseye karşı bıkkınlık gösterme, onlardan biri imişsin gibi davran
«Bilmiş olasın ki. amal Uma haklıdır Tıpkı orKanlann ıcb/a Vjak k oluşu mbı As amal İla ilim, çok amal ila cahlldan daha uatdndur f\pkı çölün yolunu bilan bir insanın yanındaki blrarc ık a/ıkm, bu radakı yolu bılmayip bir çok a/iğa sahip olmaktan daha Ustun olu şu fibı Bunun içindir kİ Allah Taklâ şbyla buyurur «l>a kh hiç bl lanlar^ bllmiyanlar bir olur mu7 Ancak akıl sahlplaıi düşünüp üktti abrtar «*
İmam A'zam'ın nazarında kişi, mat’alayi larnddOtsü/ra biliyor m muarızına delil göstererek kesin bir şekilde covap vermesi ilmin edep ve sıyasetindendlr. O, — Allah kendisinden ra/ı olsun der kl. •Bir âlım adaleti tarif etse ve onun zıddı olan zulmü bilmese, o. ada leU de sulmü de bilmiyor demektir. Ey kardeşim, biletin kl, butun msan sınıflarının en câhili ve bana göre en kötüsü bu türlü kimse terdir Bunların durumunu bir misal He anlatmak gerekirse şöyle söyleyebiliriz: Beyaz bir elbiseyi ele alan dört kişi vardır Hunlar birbirine bu elbisenin rengini sormaktadırlar Bunlardan birisi bu albıse kırmızıdır, difteri sarıdır, üçüncüsü siyahtır ve dördüncülü de beyazdır, demektedir. Bunlardan dördüncüsüne üç arkatlaşının gö^ rüşleri hakkında ne dersin, onlar doftru mu söylediler, yoksa yanıl dılar mı? diye sorulduftunda o. ben ancak elbisenin beyaz olduftum bâbyorum, diye cevap vermektedir»
İşte bu anlattıklarımız, o büyük yetiştiricinin, Insanlan btrbir ne yaklaştırmanın metod ve sınırlarını gösteren görüşlerinden b nebzedir. O Büyük İmam, insanları birbirine yaklaştırmayı bir va/ fe bilirdi. Ancak haramı helâl veya helAll haram yapan bir tutu karşısında susmayı, hem sapıklık, hem de sapıklıfta sebep olma s yardı Böyle bir durumda susan İnsan, ona göre, bâtılın yapılmai na cevaz veriyor aemektir.
EBU HANtFE’NİN ŞAHSİYET VE KARAKTERİ
İmam A zam Ebu Hanife'nin ders metodu ve diğer hallerini kısmen anlattık. Şimdi onun şahsiyet ve karakteri üzerinde durmak istiyoruz Yukarıda söylediklerimiz elbette o büyük insanın ruhunda mevcut olan bir cevher sebebiyle meydana gelmiştir. O halde, ağa-an aslı bilinmeden meyvesi tanmamıyacağı gibi, sebep bilinmeden netice de bilinemez. Ebu Hanife, kendisi ilim ve tarihi temsil eden kimseler arasmda en üstün bir mevkie yücelten sıfatlara sahipti O; ileri görüşlü, gerçeği kavrayan, meselelerin içyüzünü gören ve itimada lâyık olan bîr ilim adamının bütün sıfatlarını kendisinde toplamaktadır Bu sayede o. mes eleleri son derecede iyi ihata eder di. Bu, kendisinin sahip olduğu ruh sağlcunlığı ve zekâ kudretinin eseridir.
İmam Ebu Hanîfe, —Allah ondan razı olsun— nefsine tam olarak hâkimdi. Lüzumsuz şeylerle asla uğraşmazdı. Bir defa o, Irak’ın vâizi ve çağının büyüklerinden biri olan Haşan el-Basıi’nin bir yan-^ lışını çıkarmıştı. Yanında bulunanlardan birisi; sen kim oluyorsun ki, Haşan el-Basrl’nin yanlışını çıkarıyorsun? demiştir. Fakat Irak’ın o büyük fakîhinin yüzünde hiç bir değişiklik olmamış, sanki kendi sine itiraz edilmemiş gibi sözüne devamla, «Evet, Allah’a and olsun ki. gerçekten Haşan el-Basrî bu meselede yanılmış ve Abdullah b Mes’ud (R.A.) isabetli söylemiştir», demiş, sonra da şunu ilâve etmiştir . «Ey Allahım! Bize karşı gönlü dar olanları, bizim geniş gönlümüz içine almaktadır.»
O, vakarlı ve nefsine hâkim olmakla beraber aynı zamanda duygulu bir kalbe ve hassâs bir ruha sahipti. Bir defa kendisi ile münakaşa eden birisi ona; ey zmdık, ey bid’atçı, diye hitab etmiştir, mam A’zam, Allah’ın rızasından başka bir şey istemeyen bir ilim idamının vakar ve sükûneti içerisinde ona şu cevabı vermiştir: «Belim bu sıfatlara €islâ sahip olmfiuiığımı bilen Allah, seni affeylesin. îen. Allah’ı tanıyalı O’na hiç bir surette şirk koşmadım. Sculece )’nun affını diler ve yalnız O’nun ikâbmdan korkarım.» Ebu Hanl-B, bu «ikâb» sözünden sonra ağlamaya bfiişlamıştır. Bunun üzerine
Q «dam; «Bana hakkını halâl al. ay tmam» daml#. o biıyük İmam tm. «câhillerden bl/e kötü söa »Öyleyenlerln hapaine tıakkımıar ancak. bUe dil U74itan İlim iahıpiarinin durumu mu«kildır. çun âlimlerin gıybet etmeel kemi i İtrinden mmrm bir fey bırakır*, de mistir.
Ebu Hanife'nin vakar ve sükuneti, ruhunun yüceJiâınden ve Ai lah’a baklılıftından ileri geliyordu Onun ruhuna dünya kirleri bu lasmamıştır; ruhu, sanki cilâlı bir levha idi. onda insanların e/iyet venci sözleri iz yapmaz ve kayboiup giderdi
O. heyecanına hâkim ve sokukkanlı bir yaratılışa sahipti Fllva yet edilir kı, bir gün ders halkasında iken kucağına tavandan bir yı lan düşmüş ve etrafındakiler daj[ilıvemılftl O ise. hiç aldırmadan yılanı tutup bir tarafa atmış ve dersine devam etmiştir *
İmam Ebu Hanife. derin bir tefekkür sahibi idi O. nass lann zâhir mânâlarıyla yetinmez, bunların içine aldığı u/ak ve yakın mak salları kavrar, illet ve sebeplerini açıklardı Kendisini gençliğinde kelâm ilmine yönelten, belki do onun bu felsefi aklı ve derin Uıfek kürüdür O. akli susuzluğunu ılm 1 kelâmla gidermeye çalışmıştır Onun derin tefekkürü, kendisini, hadislerin ihtivâ ettiği hükümlerin gâyelerini araştırmaya sevkelmiştir Bu araştırmalarında o. lafı/la nn işaretlerinden, durum ve şartlarla ilgili hususlardan maslahatı celbetme ve mazarratı defetme gibi hüküm üzerine terttub eden şeylerden yardım görmüştür. Hükmün gerçek illetini tesbit edince kıyaslar yapar, faraziye ve tasavvurlar İleri sürerdi. O. bu husuS' larda çok büyük mesafeler katetmiştir.
İmam Ebu Hanife. derin bir tefekküre sahip olmakla beraber, aynı zamanda hürdüşünceli idi. Hiç bir görüş veya fikri aklına vur madan kabul etmezdi. Onun bu durumunu üstad Hammad b Ebı Süleyman, kendisiyle her meselede münakaşa ettiği zaman sezmiş ^e takdir etmiştir. Ebu Hanife’ye Kitab. Sünnet veya Sâhâbl'lenn fetvâsından başka hiç bir şeye boyun eğdirmeyen, işte bu hür du şünceli oluşu idi. Tâbilnin görüşlerine gelince; o bunları bazan doğ ru. bazan da yanlış bulurdu.İmam Ebu Hanife. birbirine zıt görüşlerin bulunduğu bir ortam da yaşıyordu. Her görüş sahibinin görüşünü ele alıp tam bir hürn yet içerisinde incelerdi. O. Hz. Ali'nin soyundan gelen şd imamlar la karşılaşmış, onlara hürmet ve ikramda bulunmuş, görüşlerinden istifade etmiştir. Fakat, onlan çok sevdiği halde şilleşmemış (teşey
yu’etmemiçMir.îmamZeyd b. Ali Zeynel&bidin’den Muhammed B&kır’. <^sn, bunun o^lu Ca’fer-i Sâdık tan ve Hz. Hcısan'ın torunu Abdul-lah’dan ilim tahsil etmiştir. Fakat, düşüncelerinde bunlardan birine ba^lı kaldığı bilinmemektedir. Küfe şehri Şiiliğin merkezi olarak bilinmesine ve sâhâbilerin imamlarına dil uzatılan bir yer olarak ta-nınmasma ra|rmen Ebu Hanife. bütün sâhâbilere saygı beslerdi. Sa id b. Ebl Urübe şöyle der- «Kûfe’ye geldim ve Ebu Hanife’nin meclisinde hazır bulundum. O, bir gün Osman (R A )’ı andı ve ona Allah'dan rahmet diledi. Ben de, ona.- Allcdı rahmetini senden de esirgemesin. bu memlekette Osman b Affan için senden başka hiçbir kimsenin rahmet dilediğini işitmedim, dedim.» ^
İmam Ebu Hcuıife, hakikati tam bir ihlâsla araştırırdı. Onu yücelten ve gönlünü aydınlatan işte bu sıfatıdır. Olay ve mes eleleri incelerken keyfî ve nefsi arzulardan uzak olan ihlaslı bir kalbi. Allah, marifet nuru ile doldurur ki bu sayede onun anlayışı artar ve düşüncesi dosdoğru olur. Buna mukabil, nefsi arzularına esir oİ£uı bir aklı da bu nefsi arzular sapıtır. Böyle bir akla sahib olan insan, şehevi arzulannm uçurumuna mı yuvarlanmaücta, yoksa aklının rehberliğinde mi yürümektedir, bilemez!.
Ebu Hanife. kendisini her türlü şehevi arzulardan kurtarmış ve Allah dan sadece sağlam bir idrak sahibi olmayı istemiştir. O, fıkhın bir din ilmi olduğunu bilmiş veya dinde istenilen şeyin, insanoğlunun yalnız hakikatm peşinden gitmesinden ibaret bulunduğunu anlamıştır. Ona göre, tartışmada bir insan ister yensin isterse yenilsin önemli değildir. Bir insan, hakikati araştırıp ona ulaştığı müddetçe galiptir; isterse cedel ve tartışmada hakikati ona hasmı göstermiş olsun.
O. ihlası sebebiyle kendi görüşünün kayıtsız şartsız şüpheden ızak bir hakikat olduğunu ileri sürmez ve şöyle derdi: «Bizim bu özümüz, bir görüş olup bize göre erişebildiğimiz en iyi neticedir, îirisi bizim bu görüşümüzden daha güzel olanmı ileri sürerse, bize leğil, ona uyulması daha evlâdır.»
Kendisine; «Ey Ebu Hanife, senin verdiğin bu fetvâ, şüphesiz ir gerçek midir?» denildiğinde. Büyük îmam; «Bilmiyorum, belki de üphe götürmez bir bâtıldır.» diye cevap vermiştir. Talebesi Züfer er ki: «Biz. Ebu Hanife’den ders okurduk, Ebu Yusuf da yanımızda li. onun söylediklerini yazardık. Bir gün Ebu Yusuf’a o şöyle dedi: y Yakub, vay haline! Benden her işittiğini yazma. Çünkü ben, buBelki de yarın be^ka bir görCışe eahlb olurum tmkml onu da bırakabilirim.»
İmam Ebu lleuılfe, yeni bir görüşe eehip r»lurea« İmzan aw^^v görüşünden (re'yinden) vargeçerrlı Be/an da. hmndMyUf mur^/ara eden şahıs, sahih bir hadis ileri
dönerdi. Çünkü, sahih bir hadis karşısında re y beyan etmeye em hal yoktur.
İşte bu, Ebu Hanife’nin ihlasının neticesidir fJ. bir /aman kendi görüşüne taassub derecesinde ballanan (ardan olmamı#tır
Akli kudretine rağmen, zihnini, başkasının gArüşun# de açık tutmak için ihlası, onu daima haklkata yönmltmi^tlr Tasuısub. an/ak duygulan düşüncesine galebe çalan veya a'sAbı zayıf ve akJı kıt olan kimselerde bulunur. Ebu Hanlfe bu gibi şeylerden uzaktı O, akıl ba kımından kudretli, nefsine ve a*sâbtna hkkim, hakikati ararken ıh lash, samimi ve yalnız Flabbından korkardı Bu seİjeple^Jır kı. terinde yanılma ihtimali bulundui^unu kabul ederdi
İmam A’zam, hazır cevaplı olup ihtiyaç duyduğu zaman fikirle nni kolay bir şekilde anlatır ve tutukluk göstermezdi Hakikat o/a re olduğuna inandığı ve kendisini desteklıyen delillere sahip okluğu müddetçe münaka.şa ve müneiz&radan yılmazdı O, çağındaki fakıb 1er arasında işte bu meziyetleriyle tanınmıştır. Mısırcın büyük fakjb'i Leys b. Sa'd’den şöyle rivayet edilmiştir: »Ebu HanJfe'yi görmeyi ç/>k isterdim. Nihayet onu gördüm İnsanlar, Üstadın etrafında kalaba^ İlk bir şekilde toplanmışlardı. Birisi, ey Ebu Hanlfe, deyip ona bir soru sordu. Allah'a and olsun ki onun hazırcevapldiğı kadar gerçe^ ği söyleyişi de beni hayran bıraktı.»
Ebu Hanife münazaralarında büyük bir müdafaa gtieurm sahip ti. Şayet hasmı inatçılık eder ve işi zora çekerse, Ebu Hanife, onu en kolay bir yoldan yıldırmasmı bilirdi. Bu konuda çok ilgi çekici ve hayret verici menkıbeleri vardır. Menkıbe, tanh ve haİtercemeei ki tapları bunlarla doludur. Biz. burada yalnız şu iki menkıbeyi anlat makla yetineceğiz:
1— Ebu Hanife’yI snyaben vasi Utyin eden bir adam ötür ve olay zamanın kadısı bulunan tbni Şubrume'ye arzedillr Fbu Harıl fe. falan adamın öldüğıine ve kendisini vasi tâyin ettiğme dair deil' lini ortaya kor. İbni Şubrume, ona; şâhidlermin olayı gerçekten gör
düklerine dair yemin eder misin ?diye sorar. Irak’m faklhi Ebu Ht nîfe de; hana, yemin düşmez, çünkü olay yerinde bulunmuyordu^ der. İbni Şubrume ise; senin kıyasların burada yanıldı, der. Bunurj üzerine Ebu Hanife, ona şöyle bir soru yöneltir. «İki gözü kör olau bir kimsenin başım yarsalar ve buna iki kişi şahitlik etse, gözleri hjç bir şeyi görmeyen böyle bir dâv6u:ıya şahidlerinin olayı gerçekten görüp görmediğine dair yemin teklif edilebilir mi? ne dersiniz? Bu durum karşısında İbni Şubrume, büyük imamın savunmcısını kabul eder ve hükmü lehine verir.
2— Emevîler devrinde isyan eden Dahkâk b. Kays el-Hârici. bir gün mescid’de Ebu Hanife’nin yanına gelir, —bu sırada harici 1er, kendilerine muhalefet edenleri öldürmektedirler— Ebu Hanife’ ye; tevbe et, der. O da; neden tevbe edeyim? diye sorar. Dahkak, hakem tâyinini caiz gördüğün için, der. Bunun üzerine Ebu Hanife, sen beni öldürecek misin, yoksa benimle münazara mı etmek istiyor sun? diye sorar. Adam, hayır münazara etmek istiyorum cevabını verir. Ebu Hanife; bir mesele üzerinde tartışırken ihtilâfa düşersek aramızda hangimizin haklı olduğunu kim söyleyecek? diye sorar Dahkâk ehHaricî; kimi istiyorsan onu çağır, der. Ebu Hanife de, bunun üzerine Dahkâkın adamlarından birine hitaben-, ihtilâfa düştü ğümüz zaman hangimizin haklı olduğuna sen hükmet, der. Sonra Dahkâke dönerek; bu adamın aramıza girmesine sen râzı mısın? diye sorar. O, evet cevabını verince, münazarasıyla tanınan imam Ebu Hanife-, işte hakem tâyinini sen de caiz gördün, diye cevabı kondu rur.
Ebu Heuıîfe’nin bütün sıfatlarını, bilhassa şu sıfatları taçlandırıyordu. Belki de bu sıfatları, öteki sıfatlarının hepsinin kaynağı olun Allah’ın bazı kullarına bahşetmiş olduğu bir meziyetti. İşte onun bu sıfatları-, şahsiytinin kuvvetli oluşu, keskin zekâsı, heybeti, muhabbet ve câzibe yönünden başkalarına tesir edişi ve ruh sağlamlığıdır. Onun bir çok talebeleri vardı ve o bunlara kendi görüşünü zorla kabul ettirmezdi. Aksine, onlarla müzakerede bulunur, büyüklerin görüşlerini bir arkadaş gibi tartışır ve yaş farkı gözetmezdi. Sonunla kendisi bir görüşe varırdı ki, bütün talebleri burada susar ve ma razı olurlardı. Bazı hallerde ise, talebelerinden bir kısmı kendi Iförüşlerinde ısrar ederlerdi; fakat, her iki halde de İmam Ebu Hemi-e’nin mevki ve şahsiyetine bir halel gelmezdi.
Ebu Hetnîfe, heybetinin yanmda keskin ve derin bir firaset sa-ibi idi. Bu sayede, o, insanların içlerinde gizledikleri şeylere nüfuz 1er ve olaylarm sonuçlarını sezerdi. Onun bütünüyle hayatı, şah-
siyyet ve firasetinin erüçlülü|^ünû haber verir Firaset. Rüçlü akıl sa hiplerinde gelişir. Onun derin duygu ve sezgisi bilhassa talebelerini okuturken ve insanların durumlarını incelerken ortaya çıkar. Bunlardan başka, o. fikir önderli^ yapacak ihlaslı kimselere Allah’ın lütfetti!:! bir nura sahip idi. Kısaca, Ebu Hanîfe, böyle bir şahsiyet olup bazı hadis kitaplcunnda rivayet edilen Peygamber IS.A.V.l’in, •Müminin firasetinden sakmmız; çünkü o, Allah'ın nuru ile bakar.» hadis-i şerifinde işaret edilen mü'minlerdendi.
İşte bunlar. İmam Ebu Hanife’nin sıfatlanndan bir kısmıdır. Bunların kimisi yaratılıştan, kimisi de sonradan kazanılmıştır. O, nefsini olgunlaştırmıştı; şahsiyetinin anahtarını da bu ruhi olgunluğu teşkil eder. Her türlü manevi gıdalarla ruhunu besleyen, onun ça^ı. hocaları ve tecrübelerinden bol bol istifade etmesini sağlayan işte budur. Hülâsa olarak diyebiliri^ ki o, bütün bu unsurlardan besleniyor, şahsiyeti ona, kendisinden sonraki nesillere tesir edecek yepyeni bir fikir ve görüş kazandırıyordu.
Ebu Hanife'nin işte bu sıfatlan hayranlarını, kendisini son derecede övmeye sebeb olmuş, kıskananlanm da aynı şekilde kendisini yermeye sevketmiştir. Şihabüddin Ahmed b. Hacer el-Heyteml (öl. 973 H.) «el-Hayrâtu’l-Hisân» (*) adlı eserinde; «Geçmişlerden biri hakkında insanların zıt şeyler söylemesi, onun büyüklüğünü gösterir. Hz. Ali’yi görmez misiniz? Onun hakkında iki fırka helâk olmuştur; Ona ifrat derecesinde sevgi gösterenler ve yine ifrat derecesinde buğuz edenler.» der.
İşte İmam A’zam Ebu Hanîfe^ de, yaşadığı devirde aynı duruma düşmüştür. İnsanların kimisi onu takdir etmede ifrata düşmüş, kimisi de yermede haddini aşmıştır. Fakat. O Büyük İmam hem Allah katında, hem de insetf sahiplerine göre ulu bir şahsiyet olup İrak fakihlerinin üstadıdır. Bu nokta, söz ve münakaşa götürmez
YAŞAYIŞI VE SİYASİ TUTUMU
Ebu Hanife'nin fıkhını ele almadan önce, onun yaşayışını ve ça İrinin siyasetine karşı nasıl bir vaziyet almış olduğunu emlatmak istiyoruz.
1 — YAŞAYIŞI
Apaçık bir gerçektir ki Ebu Hanîfe, devlet adamlarının, ister halife olsun ister vâli ve benzeri olsun, hiç birisinden hediye ve ih-|san kabul etmezdi. Gerçi her dört mezheb imamının da devlet adam lanndan hediye almabileceğine dair ruhsat verdiğini tarih bize gös termektedir. İmam Mâlik, ilim adammın Beytu’l-Mal’da hakkı oldu ğuna inanırdı. Ona göre, devlet adeunlan, bu hediyeleri bilginlere kendi mallarından vermiyorlar, ancak onların istihkaklarını vermiş oluyorlar. Çünkü, ilim adamı nefsini ilme, araştırmaya ve fetvâya fıaaretmekte, bu yüzden de maişetini kazanma imkânmdan mahrum >lmaktadır O halde Beytul-Maldan ihtiyacını giderecek, çoluk ve gocuğunun geçimini sağlayacak kadar para almak hakkıdır. İmam ^(Alik. aliilmasına cevaz verdiği bu hediye ve ihsanların bir kısmı u kendisi ilim tahsil eden talebelerine harcardı. Dolayısıyla, birçok alebeler ona sığınırlardı. İmam Şafiî de bunlar arasında olup do^ uz seneye yakın bir zaman İmam Mâlik’in himayesinde okumuş e hiç bir geçim sıkmtısı çekmemiştir. Hocası İmam Mâlik öldükten mradır ki Şafii, Yemen’de bir göreve (kadılık diyebileceğimiz bir azjfeye) tâyin edilmek mecburiyetinde kalmıştır.
imam ŞaHl, kendisini tamamen ilme verdikten sonra Hz. Pey-unber*in Abdulmuttalib oğullarına tâyin etmiş olduğu hisseden mdisine dü^ni Beırtul-Mal'dan alır, ayrıca hediye ve ihsan kabul mezdi. Ancak bu hisseyi, Kur'an-ı Kerim’de Kureyş’den Hz. Pey tmber'e akraba olanlara tâyin edilen bir hisse (hak) olduğu için ondr
Tince; kadın, benimle alay mı ediyorsun? demekten kendini alam^ mıhtır Bunun üzerine Ebu Hanife; bir adam çeLğw da malımn ^rini söylesin, demiç; kadın da bir adam çadırmış ve nihayet o, bu elbıselij^ beşyüz dirheme satm almıştır.Ebu Hanife. müşterisi yoksul veye bir dostu olursa malı kârn; satardı. Bir ^n ona bir kadın «gelmiş; ben fctkirim. sırtımdaki «ibi. se de emanettir, şu elbiseliği bana kârsız ver. demiştir. Ebu Hanif« |de; hadi onu dört dirheme al. deyince, kadm. benim gibi yaşlı bı riyle alay mı ediyorsun? demiş, Ebu Hanife de; hayır, ben iki elbı selık satın aldım; birisini, bu iki elbiseliğe verdiğim paradan dört dirhem aşağısma sattım. Dolayısıyla bu, elimde dört dirheme kaldı. Odu da sen bu fiyata al. demiştir.
O. çok dindar olduğu için uzak bir ihtimalle dahi olsa haram hcanşUituıdan şüphe ettiği şeylere karşı pek titizlik gösterirdi RiTa ret edildiğine göre Ebu Hanife, ortağı Hafs b. Abdirrahman’ı bir de besinde kumaş satmaya gönderirken, ona malda özür bulunduğunu Tildırzniş ve bunu satış zamanmda müşteriye anlatmasını emretroiş^ ır Hafs b. Abdirrahman kumaşı satmış, fakat müşteriye özürlü otluğunu söylemeyi unuttuğu gibi, satm alan kimseyi de tanıyama-nıştır. Ebu Hanife, bu durumu öğrenince malm hepsini sadaka olsak vermiştir.'*
Bu bü3rük takvâsı sayesinde onun ticareti pek çok kazanç geU-irdL O da, bu kazancınm bir kısmmı ilim ve hadisle uğraşanlara LsTcardL Tarihu Bağdad’da kaydedildiğine göre Ebu Hanife, yıllık aelınnın bir kısmını her sene biriktirir, onunla önce ilim ve hadisti uğraşanların ihtiyaçlarım, yiyecek, giyecek vs. hususlarım temin derdi. Sonra bu kazancmdan artan paralan da yine onlara venr buolan da ihtiyaçlanmza siz kendiniz harcaymız, bunun için yalız Allah’a hamdediniz; çünkü ben. size kendi malımdan bir şey vo* jyantm, verdiğim şeyler ise Allah'm malıdır, derdi.'
Ebu Hnife —Allah ondan razı olsun— helâlinden ve tertemiz r hayat yaşamak için çok gayret ederdi. O. giyimine önem verıT ı güzel kumaşlardan elbiseler diktirirdi. Hattâ, sırtmdaki elbtse-a otuz dinar (altm) değerinde olduğu söylenir. O, temiz ve gûzd rafeclı ohıp boş kokular sürünürdü. Talebesi Ebu Yusuf, hocae kkmda; «O. ayakkabısına çok dikkat ederdi. HattA, ayakkabısınm uk cidoğu hiç görülmezdi»,'* demiştir, inşam Ebu Hanife, iş ve yaşayışında intizamlı bir initAndı
jjıtiannin çorunu ilme, kalanını da çar^ı ve evine ayırırdı. Talebemi Yufluf b. HÂlid ee-SemtI'den rivayet edildiğine göre Ebu Hanife. I^^tanın günlerini şöyle takaim ederdi : Cuma günleri talebe ve ar-evinde ziyafet verir ve onlara türlü türlü yemekler eu-jıardı Cumartesi günleri ihtiyaçlarını görür, ne ders meclisine ne çarşıya uğrardı. O gün evini ve şahsi işlerini tanzim etmekle uft-j.^,rdı Difeer günler kuşluk vaktinden ögleyedek çarşıda bulunur ve vakitlerini de ders vermekle geçirirdi.'
2— SİYÂSÎ TUTUMU
Bundan önce İmam Ebu Hanife'nin hayat ve yaşayışını anlat-^,lc Kısaca, onun hayatı takvâ, refah, saadet ve intizam içinde geçmiştir Buna karşılık, Allah, bu takvâ ve gerçek îmcm sâ.hibi ilim adamını siyâsî alanda çok çetin imtihanlara tâbi tutmuştur. Allah, onu bu şiddetli imtihanlarla hayatının iki devresinde karşılaştırmış olup İkincisinde İmam Ebu Hanlfe şehid olarak ölmüştür.
Bureula biz, İmam A’zam'ın ça^ndaki olaylara kısaca dokunmak istiyoruz. Ebu Hanife ömrünün elli iki yılmı Emevller, kalan 10 yılını da Abbâsiler devrinde geçirmşitir. Böylece o, Emevî devletinin güçlü devrini, gerileme ve yıkılış devirlerini gördükten sop-ra AbbâsI devletinin ilk yıllarmı da yaşamıştır. AbbAsî hareketi, bilhassa İran içlerine doğru yayılan gizli bir propaganda şeklinde başlamış. yeraltı faaliyetleri ile gelişmiş ve nihayet Emevl devletini yıkıp iktidarı ele geçirmiştir.
İşte Ebu Hanlfe, bütün bımlara şahid olmuş ve bu olaylar, ruhunda derin etkiler bırakmıştır. G^rçi O, ne ayaklananlara ne de ihtilâlcilere katılmıştır. Fakat olayların akışı gösteriyor ki önce tmam A’zam’m gönlü, Emevllere karşı ayaklanan Hz. Ali evlâdlarıyla birdi. Onlar, Abbâsllere karşı ayaklandıkları zaman îmam A’zam. fikren yine bunları desteklemekteydi.
Ebu Hanife, şiI olmamakla beraber, Emevîlerin hilâfet için hiçbir haklan olmadı^ma kani idi. Fakat, fiilen Emevîlerin aleyhine harekete geçmemiş ise de, onlarm aleyhine yapılan hareketleri benimsemem iştir. Rivayet edildiğine göre Zeyd b. Ali Zeynelâbidin. Kûfe'de Hişam b. Abdilmelik’e karşı isyan bayrağım açtığı zaman
katılm«dı|:ı soruldu^nda 5u cevabı vermiştir -Beni ondan alıkoyan, halkın yanımdaki emanetleridir Bu emanetleri İbni Ebl Leylâya bırakmak istedim, kabul etmedi Savaşta ölür ve bunca emanetin altında kalırım diye korktum » Yine rivayet edildiğine ^6-re Zeydle savaşa katılamadığına dair özür beyan ederken şöyle demiştir : «Eğer halkın. Zeydi. daha önce dedesi Hz. Hüseyn’i bırakıp kaçtığı gibi, bırakıp kaçmıyacağım bilseydim, ben de Zeyd’le birlik te savaşırdım Çünkü o hakiki İmamdır. Fakat, bu düşünce ile ona sadece mali yardımda bulundum.» İmam Ebu Hanîfe. İmam Zeyd'e on bin dirhem yardımda bulunmuş ve elçisine, «benim özrümü ona anlat», demiştir.'*
Bu gösteriyor kı İmam Ebu Hanîfe’ye göre Emeviler halifeliğe lâyık değillerdi. O. Zeyd b Ali’yi imam olarak tanıyordu Fakat, sözünde durmayeuı İraklıların tabiatını bildiği için iyi netice almaca ğına inanmıyordu. Bununla beraber İmam Zeyd i engellemek de is temedi Hattâ ona malî yardımda bulundu.
İmam Zeyd’in hareketi, kendisinin 122 H yılında feci bir şekil de ölümüyle sonuçlandı. Daha sonra îmam Zeyd’in oğlu Yahya, Ho rasan’da Emevl idaresine karşı ayaklandı. O da, 125 yılındrı gibi öldürüldü Bundan sonra Yahya’nın oğlu Abdullah da iktidarı ele geçirmek makscuiıyla Yemen’de isyan etti. Fakat son Emevi ha lifesi Mervân b. Muheunmed, Abdullah üzerine yolladığı adamları vâsıtasıyla 130 H. yılında onu da öldürttü.'*
İşte bu olaylar. îmam Ebu Hanîfe üzerinde büyük etkilerde bulunmuştur. O. îmam Zeyd’in ayaklanışını. Hz. Peygamber’in Bedir günündeki çıkışma benzetmiştir. Fakat îmam Zeyd, fecî şekilde öldürülmüş ve cesedi bir hurma kütüğüne asılmıştır. Kendisinden sonra bu acıklı âkibetler oğlu ve torununun başına da gelmiştir. Bu durum karşısında, elbette Ebu Hanîfe, Emevîlere karşı nefret duyacak ve onların zulümlerini diğer bilginler gibi o da tenkid edecekti. Âlimlerin tenkid dilleri, kılıçların yapamadığını yapar; onların darbeleri kılıçlardım daha kesici ve şiddetli olur.
Bunun içindir ki Emeviler, îmam Ebu Hanifeyi takip etmeye başlamışlım. bilhassa AbbâsI propagandasının gizli gizli yayılışını ve intizamlı isyan hareketlerini görünce bu takiblerini daha da artırmışlardır. Emevi vâlisi îbni Hubeyre tehlikenin arttığını görünce fakih ve muhaddislerden korkmaya başlamış, özellikle fıkıh ve
je büyük bir yeri olan İmam Zeyd’le teması bulunanlardan endişe-lenmiştir. Adı geçen vâll; İbni Ebl Leylâ, İbni Şubrume, Dâvûd b. Hınd gibi Irak'ın fakihlerini toplamış ve her birine Emevî idaresin-(je birer vazife almalarını teklif ederek, onların Emevl devletine baâ-İl olup olmadıklarını öğrenmek istemiştir. Bu arada Ebu Hanife’ya de vazife teklif etmiş, fakat o bunu şiddetle reddetmiştir.
İbni H’ibeyre. mührün Ebu Hanife’nin elinde olmasını ve mua-melclerini bununla imza etmesini, onun elinden çıkmayan hiç bir yazının infaz edilmemesini ve mail sarfiyatın da yalnız onun müsaadesiyle yapılmasını istemiştir Ebu Hanife. onun bu tekliflerini yerine getirmekten şiddetle kaçınmıştır. V&li İbni Hubeyre ise, bu vazifeyi kabul etmediği takdirde Ebu Hanîfe yi dövdûreceg:ine yemin etmiştir Bunun üzerine âlimler. Ebu Hanîfe’ye bu vazifeyi kabul etmesi için ricada bulunmuşlar ve; «Biz kendini tehlikeye atma yasın diye sana Allah için ö^t veriyoruz. Sen, bizim kardeşimizsin. Hepimiz böyle bir vazifeyi istemiyoruz. Fakat başka bir çaremiz yoktur-, demişlerdir. Güçlü, imanlı ve takvâ sahibi Ebu Hanîfe de on lara şöyle cevap vermiştir: «Eğer o. Vâsıt Mescidinin kapılarını saymamı isteseydi benden, onu d? bi kabul etmezdim. O halde nasıl olur da o. bir cudamı idam etmek için benim hüküm vermemi ister ve bu hükümle onun boynunu vurur! Ben böyle bir hükmü ihtivâ eden kararın altını nasıl mühürlerim! Vallahi ben, böyle bir işe ölünceye kadar giremem.»
Ebu Hanîfe vazife almamakta İsrar etti. Ve onun isran karşısında bütün kuvvetler perişan oldu. Emniyet müdürü (Sahibu's-Şurta). Ebu Hanîfe’yi üstüste birkaç gün hapsettirdikten sonra döv-dûrmeye başlamıştır. Hattâ ona kırbaç vuran kimse usanmış ve dövülmeden dolayı ölür ve Emevî idaresine kıyamete kadar sövülmeye sebep olur diye korkmuştur. İbni Hubeyr’e bilginlere; «Ebu Ha-nîfe’ye söyleyin de bizi yeminimizden kurtarsm», demiş, onlar da Ebu Hanife*den bu teklifi kabul etmesini rica etmişler, fakat o tutumunda şiddetle isrcu* etmiştir. Bunun üzerine İbni Hubeyre, bilginlerden, zindemda bulunan İmam Ebu Hcuıîfe^ye tavassut ederek, vazife teklifini reddetmektense ileride belki yapabileceğini söylemesini temin etmelerini istemiş-, fakat Ebu Hanîfe bunu da kabul etmemiştir. Sonunda İbni Hubeyre, İmam A*zam*ı serbest bırakmak zorunda kalmıştır. Ebu Hanîfe, hürriyetine kavuşur kavuşmaz yol hazırlığını yaparak. Beytullah’a sığınmak üzere
Hanlf*. AlİAh tıı erine mûcârir olmuş re Abbeeller iktide^ SNtooeye kerter orede kelmıştır. Abbeefler ikUden ele alıp e««. ^ fetilin edince fmam A*zaın da Kûfe’jre dönmüş, dilber btlırlnler-» birlikte ilk Abbaaf Halifesi Ebul-Abbae ee^Seffah ile buluşmuş rt Wıi haltfere blai eCUkim açıklamak üzere bir hitabede bulunmuş-ja* Feaaep dığtr bilginler. Halifenin biat talebine icabet etmek ûze-|i fmem A'zam'ı kendileri için temailci aeçmişlerdi. Ebu Hanife, bu iTaheeınde şunları eö|rlefniştir:Hakkı, Pe7gamberinin aoyuna teslim eden. zAlımlerin zulmünü aden kaldıran re hakikati söyleyebilmemiz için dilimizi hürriyete hdbran Allah'a hamd oUun Ey Halife. Allah’ın emri üzere biz saru lat ettik, kıyamete kadar sana verdiğimiz söze balalı kalacağız Al 3i, bu makamı Peygamberinin soyundan geri almasın!-I fmajn A’zam’m bu hitabesi gösteriyor ki o, adalet ve do^uluk-p aynimamak şartıyla, devlet idaresini EhH Beyt’in ele almasmı |k arzu etmekteydi
Ebu Hanife, Abbâsilere ba^lı kalmaya devam etmiştir. Çünkü iktidarm geli^ Hz. Ali evlâdlarma rev& görülen zulmün g1 'iİHBaai naöoeeiııde olmuştur. Abbösi halifeleri de îmam A’«^. â ıi irmhk göataıiyortardL Ebul-Abbas, ondan sonra Ebu Cafer el •neor birçok ihsanlarda bulunmuş ise de Ebu Hanife bunları ne-'^Üa reddetmiştir
Om Hanffe’nin, ilk yrJlannda AbbâsI idaresi aleyhinde vaştatu bilinmemektedir. Nihayet Abbaso^rullan ile Hz. Ali ev-ian araeında çekişme başlamış ve Ebu Hanife’nin büyük bir sev-M«iadı4l Ali erlAdlanna karşı işkence artmıştır. Elbetde bu du-I karşMinda» Ebu Hanife'nin Abbösllere karşı nefret etmemesi ^&jLisraez Hele el Mazısur'un iktidarına karşı Hz. Ali’nin torun-ıdan Mahamnıad eD>Nefsû*Z'Zekiyye b. Abdillah ve kardeşi tb* m ieyan edince durum büsbütün de^şmiştir. Bunların babası ileh Ebu Hanife'nin hocası olup o^llan isyan bayramını çek-el-Maneur tarafından hapeettirilmişti. O. her iki oğlu-gfteıünden sonra el-Mansur'a karşı kin ve nefret duygülany-ıi« oftarmk hapishanede (145 H. yüı) ölmüştür
3ki fimnife içiD, Emertier gibi Abbasllerden de intikam almak-laşka bir çare yoktu. Fakat onun intikam alışı* Adeti üzere ders noda konuşmaktan İleri gitmiyordu, öteki Alimler de böyle t e£ayfaria az nıeşgııJ oluyorlar ve meylettikleri hususlara sev duygularını tatmin ediyorlar ve bununla yetiniyor
145 H. yılında adı geçen İbrfüıim Irak'da, kardeşi Muhammed ^jı-Nefsü’z-Zekiyye de Medine’de ayaklandı. Rivayete göre İmam j^âlik. Medine'de bu ayaklanmanm (huruç'un) meşrûlujrnna fetvA vermiştir. Çünkü o, el-Mansur'a yapüan biatin zor (ikrah) ile olduğunu tesbit etmiştir. C>yle görünüyor ki İmam Mâlik, ayaklanmanın caiz olduğn^na dair açıkça fetvâ vermemiştir. Fakat o. Muhammed gn Nefsü'z-Zekiyye’nin dâvasmı isbat bakımından işi kolaylaştırmış-Çünkü Muhammed en-Nefsü'z-2^kiyye ayaklanmasının meşrû-lugunu Ebu Ca'fer el-Mansur'a yapılan blatm ikrcüı ile oluşuna dayandırıyordu. İmam Mâlik ise, hadis derslerinde sık sık blata imâ gderek, «İkrah karşısında kalan kimsenin yemini muteber derdidir» eliyordu Bu sözü tekrarlamaktan menedildi^ halde, imam Mâlik bundan vazgeçmemiştir. Çatışma, el-Nefsü'z-Zekiyye’nin öldürülmesiyle sonuçlandıktan sonra İmam Mâlik, birçok işkencelere uğ^a-rmştır
Irak'da da Ebu Hanîfe, en-Nefsü'z-Zekiyye’nin kardeşi İbrahim'e yardım edilmesini açıkça söylüyordu. Hattâ iş, Ebu Hanîfe'nin, el-Mansur’un bazı komutanlarını onunla savaşmaktan alıkoymasına kadar varmıştı.
Rivayete göre el-Mansur'un kumandalarından Haşan b. Kah-taba, bir gün Ebu Hanîfe'nin yanına girmiş ve; «Vazifemi her halde biliyorsun, tevbe ediyor musun, etmiyor musun?* demiştir. Ebu Hanîfe de; «Allah bilir ya sen yaptığından pişman olacaksın. Eğer bir müslümanla kendi nefsini öldürmek arasmda muhayyer kalırsan, müslümanı değil, kendi nefsini öldürmeyi tercih et. Sen, bir daha böyle yapmayacağma Allah'a söz ver. Bu sözünde durursan o senin tevben olacaktır*, demiştir. Haşan b. Kah taba, Ebu Hanîfe'nin bu sözüne şu cevabı vermiştir .* «Dediğini kabul ediyor ve Allah'a söz veriyorum ki bir daha bir müslümanı öldürmeye yeltenmi-yeceğim.
İbrahim b. Abdillah b. Haşan huruç edince, el-Mansur, adı geçen kumandana, Ebu Hanîfe'ye gidip işini bitirmesini emretmiş, kumandan da imam A'zam'm yanma gelince, o, kumandana daha önce verdiği sözü hatırlatarak şöyle demiştir: «Tevbenin vakti geldi. Sözünde durursan tevbe etmiş olacaksın. Aksi takdirde hem önceki, hem de sonraki niyet ve fiilinden hesaba çekileceksin * Bunun üzerine kumandan, Ebu Hemîfe'yi öldürmek için hazırlanmış olduğu halde, tevbesinde durmuş. el-Mansur'un yanına vararak şöyle demiştir: «Ben böyle bir işi yapamam. Eğer senin emiinle yaptığım işler, Allah’a itaat sayılırsa benim için çok iyi bir şeydir.iiyet sayılırsa bu bana yeter Bunun üzerine Halife el-Mansur öf kelenmiştir. Kumandanın kardeşi Humeyd b Kahtaba ileri atılaral -Biz bir yıldcuı beri onun akli muvazenesinden hoşlanmıyoruz, o taç malıyor Bu işi ben yapabilirim», demiştir. So^kkanlılı^finı koruyaı Halife el Mansur, bazı güvendij:i kimselere; «Haşan b. Kahtaba’nıı yanına fakihlerden kim gelip gidı>wr?* diye sormuş, onlar da; «O Ebu Hanife'nin yanına gidip geliyor» demişlerdir^"
Halife Ebu Ca fer el-Mansur, İmam Ebu Hanife’yi takibe ve ver di^:i fetvâalan araştırmaya başlamış, bu arada Ebu Hanife’nin Mu sul halkına dair vermiş olduğu fetvâ üzerinde, bilhassa, durmuştur Şöyle ki:
Musul halkı, Halifeye verdiği sözü (biat’ı) defalarca bozmuş tu Halife el-Mjnsur da, onlara sözlerini bir daha bozarlarsa kanla rını dökeceğini şart koşmuş, onlar da bu şartı kabul ederek, sözü müzden dönersek kanımız helâl olsun, demişlerdi. Halife, Ebu Ha nîfe dahil olmak üzere, bütün fakihleri toplamış ve onlara şöyle de miştir: Peygamber (S.A.V.)’in «Mü’min şartlarına bağlıdır.» Ha dis-i Şerifi sahih değil midir? Musul halkı bana karşı ayaklanmama lan için ileri sürdüğüm şartı kabul ettiği halde, benim vâlime kar şı ayaklandı. Şimdi onların kanlarını akıtmak benim için helâl do ğil midir?» Orada bulunanlardan birisi; «Onlara istediğini yapabilirsin, onlar hakkında söylediklerin yerindedir. Affedersen, bu, se nin büyüklüğünün eseridir. Cezalandırırsan onlar buna müstahak olmuşlardır», dedi. Ebu Hanîfe susmaktaydı. el-Mansur, ona dön dü ve :onların hizmetçileri de değilim ki, hizmetçiler gibi bir şey alayım Kezâ ben, onlann fakirlerinden de değilim kİ. fakirlerin aldığı şeyleri alayım*, dedi "
Kadılık teklifi nekadar tekrarlandıysa. Ebu Hanife’nin bunu reddedişi de o kadar tekrarlandı Sonunda sabrı tükenen el-Man-sur. bu vazifeyi kabul etmesi için yemin aldı. Ebu Hanlfe de kabul atmiyeceğine dair yemin aldı Ve şöyle dedi: «Eğer ben, bu vazifeyi kabul etmediğim takdirde Fırat nehrinde boğulmakla tehdid edil sem. boğulmayı tercih ederim. Senin etrafında ikrama muhtaç olan lann çoktur!*
Buna rağmen Halife el-Mansur, İmam A’zam’a kadılık teklifinden vazgeçmedi Ondan, hiç olmazsa, doğru olanlarını yerine getir mesi, yanlış olanlarını da tatbik etmekten sakınması için kazAI hü kümlerini inceleyip isabetli olup olmadığını kendisine bildirmesini istedi. Fakat o. bunu da reddetti Bunun üzerine Halife. Ebu Hanl-fe’yi hapsettirip ona her gün on kırbaç vurdurmak suretiyle işkence edilmesini buyurdu. Ebu Hanife’nin sıhhi durumu kötüleşince el-Mansur onu serbest bırakmış, fakat ders ve fetvâ vermekten menet miştir. îmam A’zam Ebu Hanife, bundan kısa bir zaman sonra hayata gözlerini yummuştur. O, ölmeden önce, gasbedilmiş veya Har lifenin gasbettiği ileri sürülen bir yere defnedilmemesini vasiyet etmiştir. Bunun içindir ki Halife el-Mansur; «Ebu Hanlfe*nln nezdin-de sağken de öldükten sonra da beni kim mazur gösterir?» demiştir.
İmam Ebu Hanife. 150 H. yılında sıddiklar ve şehidler gibi ölmüştür. Fakat ölüm; o büyük kalb, sapsağlam dini vicdan, kudretli akıl ve her türlü işkenceye katlanan sabırh ruh için bir rahatlık olmuştur. Ebu Hanife, görüşlerinden dolaın muanzlanndan İşkence gördü, türlü dedikodulara hedef oldu. Fakat, bunların hepsine gö-nülhoşluğu ile katlandı. Sefihlerden eziyet gördü. Vâlilerden, daha sonra halifelerden işkence gördü. Fakat hiçbir zaman eğilmedi ve hakikati söylemekten çekinmedi Eğer ruhlann da bir cihadı ve «bu cihadın yapıldığı meydanlar varsa, şüphesiz Ebu Hanlfe bu türlü cıhad alanlannm en büyük ve muzaffer kahramanıdır. O. dhadm-da son nefesine kadar metanet gösteren bir yiğit idi. Ölürken bile gaebedümemiş temiz bir yere defnedilmesini vs halife tarafmdan gasbedilmiş olma ihtimali bulunan bir yere defnedilmemesini vasiyet etmiştir.
tlım, din ve ahlâkın heybet ve tesiri, sultan ve hükümdarların
İmam Şafii; «İnsanlar fıkıhta Ebu Hanife’nin iyâlidir», demiştir. Abdullah b. Mübarek de, Ebu Hanife için ; «O. ilmin beynidir», derdi. Bunlar gösteriyor ki Ebu Hanife, ilmin özüne ulaşıyor ve ondan sapmıyordu. İmam Mâlik, İmam A'zamla çeşitli ilmi meseleler üzerinde tartıştıktan sonra: «O, gerçekten fakıhtir», demiştir.
Ebu Hanife, gerçekten ulu bir fakihtir. Çağını fıkhıyla doldurmuş olup insanlar onun hakkında ihtilâfa düşmüşlerdir. Çünkü O. fıkhı düşünceye yepyeni bir metod getirmiştir Yahut da Ebu Hanl-fe’nin kullandığı bu temodu, hiç kimse onun kadar kullanamamış-tır. O, hürdüşünce ve isabetli görüş sahibi idi. Nass’ların zâhirleri-ne sarılan ve mânâlarının derinliklerine dalamıyanlar, Ebu Hani-fe’y© kızmışlar ve onu hakîkattan uzaklaşmakla itham etmişlerdir, öte yandan, sapık düşünceli kimseler de ona hücum etmişlerdir. Çünkü O, îslâm fıkhında istinbat (hüküm çıkarma) için sağlam esaslar koyuyor ve bunların sınırlarını tesbit ediyordu.
İmam Ebu Hanife, istinbat için tafsilâtlı olmasa da bir metod getirmiştir. Onun bu metodu, ictihadm bütün türlerini içine almaktadır. Kendisi şöyle derdi: «Ben Allah’ın kitabıyla hüküm veriyorum. Kitab’ta bulamazsam Resûlullah’ın sünnetine sarılıyorum. Allah’ın Kitabında ve Resûlü’nün Sünnetinde bir hüküm bulamadığım zamanlarda da sahabilerin sözlerine bağlanıyorum. Yalnız, sa-habilerden istediğim kimselerin sözünü alıyor, istediğim kimselerin sözünü almıyorum. AncaJc, sabahilerin sözlerinin dışma da çıkmıyorum. Fakat iş İbrahim (Nahaî), Şa’bî, İbni Şirin, Atâ ve Said b. el-Müseyyib’e gelince; onlar nasıl ictihad yapmışlarsa ben de öyle ictihad yapıyorum.
Bu ifade. Ebu Hanife’nin önce Kitab, sonra Sünnet, daha sonra
sahabilerin sözüne dayanarak fetvA verdimi, tâbiilerin söz ve
bağlı kalmadığını gösterir. Bu, naas’lara dayanarak ictlhad demektir. Hakkmda nass bulunmayan meselelerin hükümlerini açıklamak için yaptığı ictıhadlara gelince; Ebu Hanife’nin görüşleri güvenilir (sika) kimselere dayanmak kotu (kubh) den kaçınmaktır. Onun İfadeleri; insanların mua-jjıelelerıni, bu muamelelerin düzgün olmasmı, onların işlerinin iyi gitmesini sağlayan esasları yakından incelemiş bulunmasının bir sonucudur. O. meseleleri kıyasla hallederdi. Kıyası tatbik etmek im-j(ânsız olursa istihsana baş vururdu. îstihsan da yürümezse müslu-oıanların örf ve teâmülüne göre fetvâ verirdi. îcmâ’ ile kabul edilen hadislere sarılır ve bunlara göre kıyaıs yapardı. Sonra istihsana baş vururdu. Bunlardan hangisi daha uygun düşerse ona göre fetvâ verirdi. Sehl der ki : «İşte Ebu Hanîfe’nin ilmi budur. Bu ise âm menin ilmidir.-
Buna göre Ebu Hanife’nin ortaya koymuş olduğu metod şu yedi esasa dayanır ;
1— Kitab : Bu, şeriatın temel direği ve Allah’ın kıyamete ka dar baki olacak nûrudur. O, şeriatın genel esaslarını içine alır, asıl hükümler ondan çıkarılır. Yani o, şeriatın anayasasmı teşkil eder.
2— Sünnet : Bu, Allah’ın Kitabını açıklayan. Kitab’daki mücmel hükümleri genişleten, Hz. Peygamber’in Rabbından aldığı elçilik görevini tebliğinden ibarettir. Yani o, yakinen iman edenler için bir tebliğ olup onu kabul etmiyenler, Peygamber’in Rabbından aldı ğı elçilik görevini de tanımıyorlar demektir.
3— Sahâbîlerin sözleri; Çünkü sahâbîler, Peygamber’in tebli ğıni bizzat işitmişler ve vahyin gelişini gözleriyle görmüşlerdir. On 1ar, âyet ve hadisler arasmdaki çeşitli münasebetleri bilen Peygam ber (S.A.V.)'in ilmini kendilerinden sonraki nesillere aktaran kimselerdir.
Tabiilerin sözleri elbette aynı derecede değildir. Çünkü, sahâhi lerin sözlerinin doğrudan doğruya Peygamber’den alınmış olma ih tım€üi vardır ve sırf ictihad’dan ibaret değildir. Hz. Peygamber’den rivayet etmeseler de, onlarm birçok görüşleri Peygamber’in sözle rine dayanmaktadır. Hz. Ebu Bekr, Ömer ve Ali gibi Hz. Peygamberle uzun zaman arkadaşlık yapmış olan s€üıâbiler. sohbetleriyle mütenasip miktarda hadis rivayet etmemişlerdir. replika samsung note 3 sundu.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder